Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nün raporu, Türkiye’de doğurganlık düşüşünün aile bütçesinden emeklilik sistemine uzanan tablosunu ortaya koydu. Son dört yıldaki doğurganlık kaybının yüzde 75,9’u ikinci çocuğa geçişteki zayıflamayla ilişkilendiriliyor. Dar gelirlinin tüketim harcamalarının yüzde 67,9’u barınma ve gıdaya giderken, çocuk bakım sorumluluğu bulunan çalışanların yüzde 83’ü profesyonel bakım hizmeti kullanmıyor. Raporda, giderek küçülen kuşaklar nedeniyle müdahalenin ertelenmesinin daha yüksek maliyet ve daha düşük etki doğuracağı uyarısı yapılıyor.

Türkiye’de çocuk sahibi olmak, aileler için giderek daha ağır bir geçim ve gelecek hesabına dönüşüyor. Kira, bakım ve eğitim giderlerine iş kaybı endişesi de eklenince, ilk çocuğun ardından ikinci çocuk kararı zorlaşıyor. Doğurganlık ülke genelinde gerilerken, bu dönüşüm geleceğin çalışan nüfusunu, emeklilik sistemini ve yaşlı bakımını da etkiliyor.

Toplum Çalışmaları Enstitüsü’nün yayımladığı “Türkiye’de Demografik Dönüşüm ve Stratejiler” raporu, nüfus meselesinin yalnızca doğum sayıları üzerinden ele alınamayacağını ortaya koyuyor. Çalışma, aile kurma ve çocuk yetiştirme kararlarının ekonomik, mesleki ve bakım riskleri altında verildiğini; çözümün de bu riskleri azaltacak kalıcı hizmet ve güvencelerden geçtiğini belirtiyor.

Raporun merkezindeki tez, Türkiye’de düşük doğurganlığın çocuk istememekten çok, ailelerin çocuk yetiştirirken karşılaştığı bakım, konut ve eğitim risklerine karşı güvence bulamamasından kaynaklandığı. Çalışma bu riskleri ikinci çocuk eşiğinde birleştiren bütünleşik bir paket olarak “Güvenli Başlangıç Programı”nı öneriyor.

Raporda kullanılan verilere göre toplam doğurganlık hızı, 2014’te kadın başına 2,19 çocuk düzeyindeyken 2025’te yaklaşık 1,42’ye geriledi. Nüfusun kendini yenileme düzeyi kabul edilen yaklaşık 2,1’in altında kalan il sayısı 76’ya ulaştı.

İLK ÇOCUK GELİYOR, İKİNCİ ÇOCUKTA HESAP AĞIRLAŞIYOR

Raporun doğurganlık kaybını bileşenlerine ayıran analizine göre, 2013–2025 döneminde toplam doğurganlık hızı 0,688 puan geriledi. Bu kaybın yüzde 34,8’i evlilikten, yüzde 22,3’ü ilk doğumdaki gerilemeden, yüzde 36,4’ü ise birinci çocuktan ikinciye geçişteki zayıflamadan kaynaklandı. Ertelemenin etkisi ayıklandığında ilk doğumun payı yüzde 10,7’ye inerken ikinci çocuğa geçişin payı yüzde 42,4’e çıkıyor. Bu, ilk doğumdaki kaybın önemli bölümünün erteleme olduğunu, ikinci çocuğa geçişteki kaybın ise kalıcı bir hacim kaybına işaret ettiğini gösteriyor.

Raporun doğurganlık kaybını bileşenlerine ayıran analizine göre, düşüşün ağırlık merkezi dönemler içinde değişti. 2013–2018 dönemindeki kayıpta evlilik bileşeni, 2018–2021 döneminde evli kadınlarda ilk doğumun gerilemesi öne çıktı. 2021–2025 döneminde ise toplam kaybın yüzde 75,9’u birinci çocuktan ikinciye geçişteki zayıflamayla ilişkilendirildi.

Aynı son dönemde evli kadınların ilk doğum yoğunluğunun kısmen toparlanması, ikinci çocukta yaşanan kırılmayı daha belirgin hâle getirdi.

Raporda incelenen, her iki eşin de 18–29 yaşlarında olduğu 2021 evlilik grubunda çiftlerin yaklaşık yüzde 70’inin ilk çocukları, evliliğin ilk üç yılında doğdu. Bu bulgu, evlilik sonrasında çocuk sahibi olma eğiliminin hâlâ güçlü olduğunu gösteriyor.

Birinci çocuğunu yapan kadınların ikinci çocuğa geçiş oranı 2013’te 0,906 iken 2025’te 0,712’ye geriledi. Bu değer, raporun davranışsal alt sınır kabul ettiği 0,70’in yalnızca 0,013 puan üzerinde. Toplam doğurganlık hızının “en düşük-düşük doğurganlık” eşiği olan 1,30’un altına 2027–2028’de inmesi bekleniyor. Net üreme hızı yaklaşık 0,68. Bu, her kadın kuşağının kendinden sonraki kuşağı yalnızca üçte iki oranında yenilediği anlamına geliyor.

Ancak ilk çocuğun ardından aileler, ikinci bir çocuğun bakımını, eğitimini ve yaşam giderlerini yıllar boyunca nasıl karşılayacaklarını hesaplıyor. Rapora göre ikinci doğumla birlikte özellikle kadınlar açısından işgücünden kopma ve kariyer kaybı riski büyüyor. Evliliğin ve ilk doğumun gecikmesi de ikinci çocuk için kalan zamanı daraltıyor.

DAR GELİRLİNİN HARCAMALARININ ÜÇTE İKİSİ BARINMA VE GIDAYA

Raporda aktarılan 2025 Hanehalkı Bütçe Araştırması verilerine göre, en düşük gelirli yüzde 20’lik kesimin tüketim harcamalarında konut ve kiranın payı yüzde 38,7, gıdanın payı yüzde 29,2. İki kalem birlikte yüzde 67,9’a ulaşıyor.

En yüksek gelirli yüzde 20’lik kesimde ise aynı toplam yüzde 38,1’de kalıyor. Aradaki 29,8 puanlık fark, temel ihtiyaçların dar gelirli hanelerin bütçesinde ne kadar daha büyük yer kapladığını gösteriyor.

Kiracılık da özellikle düşük gelir grubunda yaygınlaşıyor. Rapora göre bu gruptaki kiracılık oranı, 2014–2024 döneminde yüzde 24,5’ten yüzde 36,7’ye yükseldi.

Çalışma, konut maliyetlerinin aile kararlarını hem bugünkü harcamalar hem de geleceğe ilişkin belirsizlik üzerinden etkilediğini belirtiyor. Kira ve temel ihtiyaçlara ayrılan pay büyüdükçe ikinci çocuğa ayrılabilecek kaynak daralıyor. Eğitim giderlerinin yıllar içinde ne kadar artacağına ilişkin kaygı da bu hesaba ekleniyor.

Ağustos 2026’da eğitim hizmetlerindeki yıllık fiyat artışı yüzde 53,44 ile genel enflasyonun (yüzde 31,51) yaklaşık 22 puan üzerinde kaldı. Örgün eğitimde özel okullaşma oranı 2002’de yüzde 2,1 iken 2024’te yüzde 9,1’e çıktı. OECD verilerine göre Türkiye’de 0–2 yaş grubunda kayıtlı bakımdan yararlanma oranı yüzde 1’in altında; OECD ortalaması ise yüzde 22.

Rapordaki sınırlı sayıda yıllık gözleme dayanan analizde, konut ve gıda harcamalarının payıyla ikinci çocuğa geçiş göstergesi arasında ters ilişki bulunuyor. Çalışma, bu bulgunun tek başına neden-sonuç kanıtı olarak okunmaması gerektiğini de kaydediyor.

BAKIMDA AİLELER YALNIZ, KADINLARIN İŞTE KALMASI ZOR

Raporda aktarılan TÜİK verilerine göre, istihdamda olan ve 15 yaş altı çocuk bakım sorumluluğu taşıyan kişilerin yüzde 83’ü hiçbir profesyonel bakım hizmetinden yararlanmıyor. Kurumsal bakım merkezlerini kullananların oranı yüzde 14’te kalıyor.

Hizmet kullanmayanlar arasında en yaygın gerekçe, bakımın kişinin kendisi veya eşi tarafından üstlenilmesi. Yüksek maliyet de hizmete erişimi sınırlayan nedenler arasında bulunuyor.

Küçük çocuk bulunan hanelerde kadın ve erkeklerin istihdam oranları arasındaki fark dikkat çekiyor. 25–49 yaş grubunda, hanesinde üç yaşından küçük çocuk bulunan kadınların istihdam oranı yüzde 26,9 iken aynı durumdaki erkeklerde yüzde 90,9’a ulaşıyor.

Raporda bu tablo, bakım sorumluluğunun paylaşımı ve kadınların çalışma hayatında kalmasını destekleyen hizmetler açısından değerlendiriliyor. İkinci çocukla birlikte iki küçük çocuğun aynı anda bakıma ihtiyaç duyması, aileleri ücretli bakım gideriyle ebeveynlerden birinin çalışmayı bırakması sonucu oluşacak gelir kaybı arasında sıkıştırabiliyor.

YENİLENME EŞİĞİNİN ÜZERİNDE YALNIZCA BEŞ İL KALDI

Doğurganlıktaki gerileme, büyükşehirlerin dışına da yayılmış durumda. Raporda aktarılan 2025 verilerine göre, yaklaşık 2,1 olan yenilenme eşiğinin üzerinde yalnızca Şanlıurfa, Şırnak, Mardin, Diyarbakır ve Siirt bulunuyor. Bu illerde toplam doğurganlık hızı sırasıyla 3,15, 2,53, 2,23, 2,14 ve 2,11 olarak veriliyor.

Ankara’da oran 1,11, İstanbul’da 1,14 ve İzmir’de 1,10 düzeyinde. Üç büyükşehir de yaklaşık 1,42 olan ulusal ortalamanın belirgin biçimde altında kalıyor.

2009’da hiçbir il, demografi literatüründe “en düşük-düşük doğurganlık” olarak tanımlanan 1,30 eşiğinin altında değilken, 2025’te bu gruptaki il sayısı 38’e ulaştı. Yenilenme düzeyinin altında kalan il sayısı ise aynı dönemde 51’den 76’ya çıktı. Doğurganlığın tarihsel olarak yüksek olduğu Ağrı, Şırnak ve Siirt, bu dönemde en büyük puan kayıplarının yaşandığı iller oldu.

Rapor, benzer oranların farklı sorunlardan kaynaklanabileceğini belirtiyor. Büyükşehirlerde konut ve bakım giderleri öne çıkarken, genç nüfus kaybeden küçük illerde istihdam olanakları ve dış göç daha belirleyici olabiliyor. Bu nedenle hizmet yatırımlarının yerel ihtiyaçlara göre farklılaştırılması öneriliyor. Yenilenme eşiğinin altında bulunmak ise göç ve yaş yapısından bağımsız olarak bir ilin nüfusunun hemen azaldığı anlamına gelmiyor.

BİR EMEKLİYE İKİ AKTİF SİGORTALI BİLE DÜŞMÜYOR

Demografik dönüşümün uzun vadeli sonuçlarından biri, sosyal güvenliği finanse edecek kuşakların küçülmesi. Raporda aktarılan SGK verilerine göre aktif/pasif sigortalı oranı, 2022’deki 2,01 düzeyinden Ocak 2026’da 1,591’e geriledi. Haziran 2026’da 1,638’e yükselen orandaki toparlanma, raporda ağırlıklı olarak aktif sigortalı sayısındaki mevsimsel artışla ilişkilendiriliyor.

Çalışma, mevcut finansman baskısının tamamının nüfusun yaşlanmasına bağlanamayacağını vurguluyor. İşgücüne katılım, kayıt dışılık, işsizlik ve emeklilik düzenlemeleri de dengeyi etkiliyor. EYT düzenlemesinin emekli sayısındaki artışı hızlandırdığı belirtiliyor.

Doğurganlıkta bugün sağlanabilecek bir yükselişin çalışma çağındaki nüfusa yansıması ise uzun yıllar alacak. Bu nedenle kadın istihdamının artırılması, kayıtlı çalışmanın yaygınlaştırılması ve verimlilik artışı, nüfus politikalarıyla birlikte ele alınması gereken başlıklar olarak sıralanıyor.

Daha az çocuklu kuşaklar, ileride yaşlıların bakımını paylaşabilecek yetişkin çocuk ve akraba sayısının da azalması anlamına geliyor. Bakım ihtiyacı artarken aile içindeki destek ağının daralması, kamusal bakım hizmetlerine duyulan ihtiyacı büyütüyor.

KIZ ÇOCUK DOĞUMLARI 11 YILDA ÜÇTE BİR AZALDI

Raporda yıllık kız çocuk doğum sayısının 2014’te 657 bin 160 iken 2025’te 435 bin 446’ya gerilediği belirtiliyor. Yüzde 33,7’lik azalma, gelecekte yetişkinliğe ulaşacak kadın kuşaklarının da küçüleceğine işaret ediyor.

Çalışma, 2009–2018 doğumlu kız çocuklarından oluşan kuşağın yıllık ortalama büyüklüğünün, 2019–2025 kuşağından yaklaşık yüzde 25 daha fazla olduğuna dikkat çekiyor. Bu daha kalabalık kuşakların yetişkinliğe geçişinden önce gerekli hizmetlerin hazırlanması, politika açısından önemli bir fırsat olarak değerlendiriliyor.

Rapora göre gecikme, aynı politikanın ileride daha küçük bir nüfus üzerinde uygulanmasına yol açacak. Böylece aynı doğurganlık artışı, daha az ek doğuma karşılık gelecek.

2030’A KADAR BAKIM, KONUT VE İŞ GÜVENCESİ ÇAĞRISI

Raporda, bakım, konut ve istihdam güvencesine ilişkin altyapının 2028–2030 döneminde kurulması öneriliyor. 2030, sonrasında müdahalenin imkânsızlaşacağı kesin bir tarih olarak değil, gecikmenin maliyeti artırıp etkiyi azaltabileceği kritik bir dönem olarak değerlendiriliyor.

Çalışma, kısa sürede yaklaşık 2,1 olan yenilenme düzeyine dönüş yerine, doğurganlık hızında 1,70–1,80 aralığının bir hedef olarak ele alınmasını öneriyor.

Önerilen politikalar arasında doğum yardımlarında ağırlığın ikinci çocuğa kaydırılması, desteklerin enflasyon karşısında korunması, 0–3 yaş bakım kapasitesinin artırılması ve doğum sonrasında işe dönüşün desteklenmesi bulunuyor. Devlet okullarının niteliğinin güçlendirilmesi, genç çiftlerle tek çocuklu ailelerin sosyal konut politikalarında dikkate alınması ve kiralık sosyal konutun geliştirilmesi de paketin parçaları arasında yer alıyor.

Raporun önerdiği paket, nakdi desteğin yanına iki kalıcı güvence kanalı daha ekliyor. İkinci çocuktan itibaren kademeli gelir vergisi indirimi, özellikle kayıtlı çalışan orta gelirli haneler için doğum yardımını tamamlayan bir araç olarak öneriliyor. Doğum yardımı 60 ayla sınırlıyken vergi indirimi hanenin çocuk yetiştirme dönemi boyunca sürebilir. Yalnızca kayıtlı geliri olan haneleri kapsadığı için doğum yardımının yerine değil, yanında düşünülüyor.

Sosyal güvenlik kanalında ise çocuk nedeniyle işgücünden kopan kadının kaybettiği prim günü ve emeklilik hakkı ele alınıyor. Mevcut doğum borçlanması bu açığı annenin satın almasına bırakıyor. Raporda değerlendirilen model, bakım nedeniyle oluşan prim açığının tamamının veya bir bölümünün kamu tarafından üstlenilmesi ve bu kredinin çocuk sayısına göre kademelendirilmesi. Düzenleme düşük prim günüyle erken emeklilik hakkı vermiyor. Asgari sigortalılık süresinin üzerine tavanlı bir bakım kredisi ekleyen yapı, mümkün olduğunca işe dönüşe ya da kayıtlı kısmi istihdama bağlanıyor.

Rapor, ailelerin karşı karşıya olduğu yükün doğum anıyla sınırlı olmadığına dikkat çekiyor. Çocuk yetiştirmenin bakım, eğitim, barınma ve gelir güvencesi boyutları yıllara yayılırken, kamu desteğinin de aynı süreklilikle kurulması gerektiği vurgulanıyor.

The post TÜRKİYE’DE DOĞURGANLIK DÜŞÜYOR: AİLE BÜTÇESİNİ BARINMA VE GIDA TÜKETİYOR first appeared on Ekonomi Ajandası.